„Dusza samuraja”, czyli historia japońskiego miecza

Umieściłam tu kiedyś wpis dotyczący samurajskiej zbroi ō-yoroi i jak do tej pory był to jedyny post dotyczący samurajów. Jako, że dostałam ostatnio w swe łapki książkę poświęconą klasie bushi, postanowiłam to zmienić. I tak oto pojawił się dzisiejszy wpis poświęcony mieczowi. To właśnie on, razem z włócznią i łukiem, składał się na podstawowe wyposażenie wojownika. 

Ale ze wszystkich broni, jakimi mógł dysponować samuraj, to właśnie miecz był najważniejszy. Odzwierciedlał on bowiem „duszę wojownika”. I nie ma się czemu dziwić. W końcu o mieczach mowa już w pierwszych japońskich legendach. Słyszeliście o Amaterasu? Bogini słońca, która zesłała na ziemię swojego syna Ninigiego aby ten dał początek japońskiemu rodowi cesarskiemu? Pewnie tak. Możliwe, że nie wiecie jednak, że jedną z rzeczy, które Amaterasu podarowała swojemu synowi był miecz zwany Kusanagi-no-tsurugi. Miecz, który uważany jest obecnie za jeden z trzech japońskich regaliów władzy, i za którego przechowywanie odpowiedzialny jest obecnie chram Atsuta Jingū w Nagoi (miecz znajdujący się w Pałacu Cesarskim to replika).

Artystyczne wyobrażenie japońskich regaliów cesarskich, w tym miecza Kusanagi-no-tsurugi | Źródło: Wikimedia Commons

Artystyczne wyobrażenie japońskich regaliów cesarskich, w tym miecza Kusanagi-no-tsurugi | Źródło: Wikimedia Commons

Jak zatem można zauważyć, kult miecza istniał w Japonii od samego początku jej istnienia . Pierwsze miecze  (tsurugi lub ken), które znaleziono w dolmenach (megalitycznych grobowcach) miały ostrze o dosyć prostym kształcie. Lekko wygięty miecz pojawił się dopiero w wieku VII i otrzymał nazwę nihontō. Początkowo wygięcie miecza było najgłębsze zaraz przy rękojeści (były to kotō, co oznacza „stary miecz”). Z czasem jednak środek wygięcia przesunął się w górę ostrza. W końcu opracowano miecz – tachi, który używany był nieprzerwanie do XV w. W porównaniu do późniejszej katany był dłuższy i bardziej zakrzywiony. Jego wygląd był bezpośrednio związany ze sposobem prowadzenia walk w epoce Heian i Kamakura – walką konno. Kolejna zmiana wyglądu miecza nastąpiła w XIII w. i wynikała z konieczności zmiany sposobu walki przeciwko Mongołom. Stworzono kodachi – krótszą wersję tachi.

Tachi, egzemplarz z British Museum | Źródło: Wikimedia Commons

Tachi, egzemplarz z British Museum | Źródło: Wikimedia Commons

W czasie panowania szogunatu Ashikaga (XIV-XVI w.) utrwaliła się tradycja noszenia dwóch mieczy. Od tej pory miecz oprócz funkcji bojowej zyskał także reprezentacyjną. Model głównego miecza określić można by jako uchigatana. W okresie Sengoku (1467–1573) przekształciła się w znaną nam katanę. Noszono ją do pary z krótkim mieczem zwanym wakizashi lub shotō, który służył nie do bezpośredniej walki lecz do ścinania głów zabitym przeciwnikom oraz do popełniania seppuku. Czasem noszono także trzeci miecz zwany tantō, który służył jako sztylet.

Katana z Metropolitan Museum of Art | Źródło: Wikimedia Commons

Katana z Metropolitan Museum of Art | Źródło: Wikimedia Commons

Jest jednak takie powiedzenie: „Wszystko dobre, co się dobrze kończy”. Niestety historia japońskiego miecza nie ma happy endu. A przynajmniej nie takiego, na jaki zasługuje. Edykt Haitō-rei z 1876 roku zabronił bowiem Japończykom posiadania jakiejkolwiek broni, w tym mieczy. Wyjątek stanowić mieli jedynie przedstawiciele wojska i policji. Umiejętności władania kataną stopniowo zanikały. Obecnie przejawiają się jedynie w kendō (szermierce sportowej) oraz iaidō (szermierce medytacyjnej).

Pokaz kendo, Macedonia | Źródło: MLazarevski w Foter.com / CC BY-ND

Pokaz kendo, Macedonia | Źródło: MLazarevski w Foter.com / CC BY-ND

Poznaliśmy dzieje i historię japońskiego miecza. Teraz czas na trochę sztuki. Zdecydowanie najbardziej reprezentatywną częścią katany jest tsuba, czyli część chroniąca rękę przed ześlizgnięciem się jej na ostrze miecza. Oprócz tego wygląd tsuby świadczył o statusie społecznym posiadacza. Zwykle wykonywane z lekkich stopów metali, w okresie Edo pokrywane były dodatkowym materiałem zdobiącym lub nawet robione ze złota. W zależności od warsztatu oraz regionu motywy dekoracyjne był inne.

Tsuba

Tsuba z motywem liści lotosu z Walters Art Museum | Źródło: Wikimedia Commons

Tsuba z przedstawieniem małpy drażniącej kijem słonia | Źródło: Wikimedia Commons

Tsuba z przedstawieniem małpy drażniącej kijem słonia, Walters Art Museum | Źródło: Wikimedia Commons

Tak o to przedstawia się pokrótce charakterystyka japońskiego miecza. Zapraszam do komentowania.

Agnieszka Gach

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *